
=head1  NAME

DE FINIBVS BONORVM ET MALORVM LIBER PRIMVS

=head1 AUTHOR

CICERO

=head1 Liber Primus

Non eram nescius, Brute, cum, quae summis ingeniis exquisitaque doctrina
philosophi Graeco sermone tractavissent, ea Latinis litteris mandaremus,
fore ut hic noster labor in varias reprehensiones incurreret. nam quibusdam,
et iis quidem non admodum indoctis, totum hoc displicet philosophari. quidam
autem non tam id reprehendunt, si remissius agatur, sed tantum studium
tamque multam operam ponendam in eo non arbitrantur. erunt etiam, et ii
quidem eruditi Graecis litteris, contemnentes Latinas, qui se dicant in
Graecis legendis operam malle consumere. postremo aliquos futuros suspicor,
qui me ad alias litteras vocent, genus hoc scribendi, etsi sit elegans,
personae tamen et dignitatis esse negent.  Contra quos omnis dicendum
breviter existimo. Quamquam philosophiae quidem vituperatoribus satis
responsum est eo libro, quo a nobis philosophia defensa et collaudata est,
cum esset accusata et vituperata ab Hortensio. qui liber cum et tibi
probatus videretur et iis, quos ego posse iudicare arbitrarer, plura suscepi
veritus ne movere hominum studia viderer, retinere non posse. Qui autem, si
maxime hoc placeat, moderatius tamen id volunt fieri, difficilem quandam
temperantiam postulant in eo, quod semel admissum coerceri reprimique non
potest, ut propemodum iustioribus utamur illis, qui omnino avocent a
philosophia, quam his, qui rebus infinitis modum constituant in reque eo
meliore, quo maior sit, mediocritatem desiderent.  Sive enim ad
sapientiam perveniri potest, non paranda nobis solum ea, sed fruenda etiam
[sapientia] est; sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus
investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defatigatio turpis est, cum
id, quod quaeritur, sit pulcherrimum. etenim si delectamur, cum scribimus,
quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? sin laboramus, quis est, qui
alienae modum statuat industriae? nam ut Terentianus Chremes non inhumanus,
qui novum vicinum non vult 'fodere aut arare aut aliquid ferre denique' --
non enim illum ab industria, sed ab inliberali labore deterret --, sic isti
curiosi, quos offendit noster minime nobis iniucundus labor.

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt
contemnere. in quibus hoc primum est in quo admirer, cur in gravissimis
rebus non delectet eos sermo patrius, cum idem fabellas Latinas ad verbum e
Graecis expressas non inviti legant. quis enim tam inimicus paene nomini
Romano est, qui Ennii Medeam aut Antiopam Pacuvii spernat aut reiciat, quod
se isdem Euripidis fabulis delectari dicat, Latinas litteras oderit?

Synephebos ego, inquit, potius Caecilii aut Andriam Terentii quam utramque
Menandri legam?  A quibus tantum dissentio, ut, cum Sophocles vel optime
scripserit Electram, tamen male conversam Atilii mihi legendam putem, de quo
Lucilius: 'ferreum scriptorem', verum, opinor, scriptorem tamen, ut legendus
sit. rudem enim esse omnino in nostris poetis aut inertissimae segnitiae est
aut fastidii delicatissimi. mihi quidem nulli satis eruditi videntur, quibus
nostra ignota sunt. an 'Utinam ne in nemore . . .' nihilo minus legimus quam
hoc idem Graecum, quae autem de bene beateque vivendo a Platone disputata
sunt, haec explicari non placebit Latine?  Quid? si nos non interpretum
fungimur munere, sed tuemur ea, quae dicta sunt ab iis quos probamus, eisque
nostrum iudicium et nostrum scribendi ordinem adiungimus, quid habent, cur
Graeca anteponant iis, quae et splendide dicta sint neque sint conversa de
Graecis? nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem
Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. quid enim est a
Chrysippo praetermissum in Stoicis? legimus tamen Diogenem, Antipatrum,
Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum
Posidonium. quid? Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab
Aristotele ante tractatos? quid? Epicurei num desistunt de isdem, de quibus
et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere?
quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis,
quid est, cur nostri a nostris non legantur?

Quamquam, si plane sic verterem Platonem aut Aristotelem, ut verterunt
nostri poetae fabulas, male, credo, mererer de meis civibus, si ad eorum
cognitionem divina illa ingenia transferrem. sed id neque feci adhuc nec
mihi tamen, ne faciam, interdictum puto. locos quidem quosdam, si videbitur,
transferam, et maxime ab iis, quos modo nominavi, cum inciderit, ut id apte
fieri possit, ut ab Homero Ennius, Afranius a Menandro solet. Nec vero, ut
noster Lucilius, recusabo, quo minus omnes mea legant. utinam esset ille
Persius, Scipio vero et Rutilius multo etiam magis, quorum ille iudicium
reformidans Tarentinis ait se et Consentinis et Siculis scribere. facete is
quidem, sicut alia; sed neque tam docti tum erant, ad quorum iudicium
elaboraret, et sunt illius scripta leviora, ut urbanitas summa appareat,
doctrina mediocris.  Ego autem quem timeam lectorem, cum ad te ne Graecis
quidem cedentem in philosophia audeam scribere? quamquam a te ipso id quidem
facio provocatus gratissimo mihi libro, quem ad me de virtute misisti. Sed
ex eo credo quibusdam usu venire; ut abhorreant a Latinis, quod inciderint
in inculta quaedam et horrida, de malis Graecis Latine scripta deterius.
quibus ego assentior, dum modo de isdem rebus ne Graecos quidem legendos
putent. res vero bonas verbis electis graviter ornateque dictas quis non
legat? nisi qui se plane Graecum dici velit, ut a Scaevola est praetore
salutatus Athenis Albucius.  Quem quidem locum comit multa venustate et
omni sale idem Lucilius, apud quem praeclare Scaevola:

     Graecum te, Albuci, quam Romanum atque Sabinum,
     municipem Ponti, Tritani, centurionum,
     praeclarorum hominum ac primorum signiferumque,
     maluisti dici. Graece ergo praetor Athenis,
     id quod maluisti, te, cum ad me accedis, saluto:
     'chaere,' inquam, 'Tite!' lictores, turma omnis chorusque:
     'chaere, Tite!' hinc hostis mi Albucius, hinc inimicus.

Sed iure Mucius. ego autem mirari [satis] non queo unde hoc sit tam
insolens domesticarum rerum fastidium. non est omnino hic docendi locus; sed
ita sentio et saepe disserui, Latinam linguam non modo non inopem, ut vulgo
putarent, sed locupletiorem etiam esse quam Graecam. quando enim nobis, vel
dicam aut oratoribus bonis aut poetis, postea quidem quam fuit quem
imitarentur, ullus orationis vel copiosae vel elegantis ornatus defuit? Ego
vero, quoniam forensibus operis, laboribus, periculis non deseruisse mihi
videor praesidium, in quo a populo Romano locatus sum, debeo profecto,
quantumcumque possum, in eo quoque elaborare, ut sint opera, studio, labore
meo doctiores cives mei, nec cum istis tantopere pugnare, qui Graeca legere
malint, modo legant illa ipsa, ne simulent, et iis servire, qui vel utrisque
litteris uti velint vel, si suas habent, illas non magnopere desiderent.
Qui autem alia malunt scribi a nobis, aequi esse debent, quod et
scripta multa sunt, sic ut plura nemini e nostris, et scribentur fortasse
plura, si vita suppetet; et tamen, qui diligenter haec, quae de philosophia
litteris mandamus, legere assueverit, iudicabit nulla ad legendum his esse
potiora. quid est enim in vita tantopere quaerendum quam cum omnia in
philosophia, tum id, quod his libris quaeritur, qui sit finis, quid
extremum, quid ultimum, quo sint omnia bene vivendi recteque faciendi
consilia referenda, quid sequatur natura ut summum ex rebus expetendis, quid
fugiat ut extremum malorum? qua de re cum sit inter doctissimos summa
dissensio, quis alienum putet eius esse dignitatis, quam mihi quisque
tribuat, quid in omni munere vitae optimum et verissimum sit, exquirere?
An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter
principes civitatis, P. Scaevolam M'.que Manilium, ab iisque M. Brutus
dissentiet -- quod et acutum genus est et ad usus civium non inutile, nosque
ea scripta reliquaque eiusdem generis et legimus libenter et legemus --,
haec, quae vitam omnem continent, neglegentur? nam, ut sint illa
vendibiliora, haec uberiora certe sunt. quamquam id quidem licebit iis
existimare, qui legerint. nos autem hanc omnem quaestionem de finibus
bonorum et malorum fere a nobis explicatam esse his litteris arbitramur, in
quibus, quantum potuimus, non modo quid nobis probaretur, sed etiam quid a
singulis philosophiae disciplinis diceretur, persecuti sumus.

Ut autem a facillimis ordiamur, prima veniat in medium Epicuri ratio,
quae plerisque notissima est. quam a nobis sic intelleges eitam, ut ab
ipsis, qui eam disciplinam probant, non soleat accuratius explicari; verum
enim invenire volumus, non tamquam adversarium aliquem convincere. accurate
autem quondam a L. Torquato, homine omni doctrina erudito, defensa est
Epicuri sententia de voluptate, a meque ei responsum, cum C. Triarius, in
primis gravis et doctus adolescens, ei disputationi interesset.  Nam cum
ad me in Cumanum salutandi causa uterque venisset, pauca primo inter nos de
litteris, quarum summum erat in utroque studium, deinde Torquatus: Quoniam
nacti te, inquit, sumus aliquando otiosum, certe audiam, quid sit, quod
Epicurum nostrum non tu quidem oderis, ut fere faciunt, qui ab eo
dissentiunt, sed certe non probes, eum quem ego arbitror unum vidisse verum
maximisque erroribus animos hominum liberavisse et omnia tradidisse, quae
pertinerent ad bene beateque vivendum. sed existimo te, sicut nostrum
Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti
orationis ornamenta neglexerit. nam illud quidem adduci vix possum, ut ea,
quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. oratio me istius philosophi
non offendit; nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod
intellegam; et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner,
si non habeat, non admodum flagitem. re mihi non aeque satisfacit, et quidem
locis pluribus. sed quot homines, tot sententiae; falli igitur possumus.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? te enim iudicem aequum puto,
modo quae dicat ille bene noris.

Nisi mihi Phaedrum, inquam, tu mentitum aut Zenonem putas, quorum
utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter sedulitatem probarent, omnes
mihi Epicuri sententiae satis notae sunt. atque eos, quos nominavi, cum
Attico nostro frequenter audivi, cum miraretur ille quidem utrumque,
Phaedrum autem etiam amaret, cotidieque inter nos ea, quae audiebamus,
conferebamus, neque erat umquam controversia, quid ego intellegerem, sed
quid probarem.

Quid igitur est? inquit; audire enim cupio, quid non probes. Principio,
inquam, in physicis, quibus maxime gloriatur, primum totus est alienus.
Democritea dicit perpauca mutans, sed ita, ut ea, quae corrigere vult, mihi
quidem depravare videatur. ille atomos quas appellat, id est corpora
individua propter soliditatem, censet in infinito inani, in quo nihil nec
summum nec infimum nec medium nec ultimum nec extremum sit, ita ferri, ut
concursionibus inter se cohaerescant, ex quo efficiantur ea, quae sint
quaeque cernantur, omnia, eumque motum atomorum nullo a principio, sed ex
aeterno tempore intellegi convenire.  Epicurus autem, in quibus sequitur
Democritum, non fere labitur. quamquam utriusque cum multa non probo, tum
illud in primis, quod, cum in rerum natura duo quaerenda sint, unum, quae
materia sit, ex qua quaeque res efficiatur, alterum, quae vis sit, quae
quidque efficiat, de materia disseruerunt, vim et causam efficiendi
reliquerunt. sed hoc commune vitium, illae Epicuri propriae ruinae: censet
enim eadem illa individua et solida corpora ferri deorsum suo pondere ad
lineam, hunc naturalem esse omnium corporum motum.  Deinde ibidem homo
acutus, cum illud ocurreret, si omnia deorsus e regione ferrentur et, ut
dixi, ad lineam, numquam fore ut atomus altera alteram posset attingere
itaque ** attulit rem commenticiam: declinare dixit atomum perpaulum, quo
nihil posset fieri minus; ita effici complexiones et copulationes et
adhaesiones atomorum inter se, ex quo efficeretur mundus omnesque partes
mundi, quaeque in eo essent. Quae cum tota res (est) ficta pueriliter, tum
ne efficit [quidem], quod vult. nam et ipsa declinatio ad libidinem fingitur
-- ait enim declinare atomum sine causa; quo nihil turpius physico, quam
fieri quicquam sine causa dicere, -- et illum motum naturalem omnium
ponderum, ut ipse constituit, e regione inferiorem locum petentium sine
causa eripuit atomis nec tamen id, cuius causa haec finxerat, assecutus est.
Nam si omnes atomi declinabunt, nullae umquam cohaerescent, sive aliae
declinabunt, aliae suo nutu recte ferentur, primum erit hoc quasi,
provincias atomis dare, quae recte, quae oblique ferantur, deinde eadem illa
atomorum, in quo etiam Democritus haeret, turbulenta concursio hunc mundi
ornatum efficere non poterit. ne illud quidem physici, credere aliquid esse
minimum, quod profecto numquam putavisset, si a Polyaeno, familiari suo,
geometrica discere maluisset quam illum etiam ipsum dedocere. Sol Democrito
magnus videtur, quippe homini erudito in geometriaque perfecto, huic pedalis
fortasse; tantum enim esse censet, quantus videtur, vel paulo aut maiorem
aut minorem.  Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota
Democriti, atomi, inane, imagines, quae eidola nominant, quorum incursione
non solum videamus, sed etiam cogitemus; infinitio ipsa, quam apeirian
vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et
intereant cotidie. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum
laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum.

Iam in altera philosophiae parte. quae est quaerendi ac disserendi,
quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac
nudus est. tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non
quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa
solvantur ambigua distinguantur ostendit; iudicia rerum in sensibus ponit,
quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne
iudicium veri et falsi putat.

Confirmat autem illud vel maxime, quod ipsa natura, ut ait ille,
sciscat et probet, id est voluptatem et dolorem. ad haec et quae sequamur et
quae fugiamus refert omnia. quod quamquam Aristippi est a Cyrenaicisque
melius liberiusque defenditur, tamen eius modi esse iudico, ut nihil homine
videatur indignius. ad maiora enim quaedam nos natura genuit et conformavit,
ut mihi quidem videtur. ac fieri potest, ut errem, sed ita prorsus existimo,
neque eum Torquatum, qui hoc primus cognomen invenerit, aut torquem illum
hosti detraxisse, ut aliquam ex eo perciperet corpore voluptatem, aut cum
Latinis tertio consulatu conflixisse apud Veserim propter voluptatem; quod
vero securi percussit filium, privavisse se etiam videtur multis
voluptatibus, cum ipsi naturae patrioque amori praetulerit ius maiestatis
atque imperii.  quid? T. Torquatus, is qui consul cum Cn. Octavio fuit,
cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Silano
emancipaverat, ut eum Macedonum legatis accusantibus, quod pecunias
praetorem in provincia cepisse arguerent, causam apud se dicere iuberet
reque ex utraque parte audita pronuntiaret eum non talem videri fuisse in
imperio, quales eius maiores fuissent, et in conspectum suum venire vetuit,
numquid tibi videtur de voluptatibus suis cogitavisse?

Sed ut omittam pericula, labores, dolorem etiam, quem optimus quisque pro
patria et pro suis suscipit, ut non modo nullam captet, sed etiam praetereat
omnes voluptates, dolores denique quosvis suscipere malit quam deserere
ullam officii partem, ad ea, quae hoc non minus declarant, sed videntur
leviora, veniamus.  Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae,
quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot
versuum memoria voluptatis affert? nec mihi illud dixeris: 'Haec enim ipsa
mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.' Numquam hoc ita defendit
Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut
ista didicisset. et quod quaeritur saepe, cur tam multi sint Epicurei, sunt
aliae quoque causae, sed multitudinem haec maxime allicit, quod ita putant
dici ab illo, recta et honesta quae sint, ea facere ipsa per se laetitiam,
id est voluptatem. homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si
ita res se habeat. nam si concederetur, etiamsi ad corpus nihil referatur,
ista sua sponte et per se esse iucunda, per se esset et virtus et cognitio
rerum, quod minime ille vult expetenda.

Haec igitur Epicuri non probo, inquam. De cetero vellem equidem aut
ipse doctrinis fuisset instructior -- est enim, quod tibi ita videri necesse
est, non satis politus iis artibus, quas qui tenent, eruditi appellantur --
aut ne deterruisset alios a studiis. quamquam te quidem video minime esse
deterritum.

Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse loquerer, tum
Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit, totum Epicurum paene e
philosophorum choro sustulisti. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo
loqueretur, intellegere, quid diceret? Aliena dixit in physicis nec ea ipsa,
quae tibi probarentur; si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
disserendi artem nullam habuit. voluptatem cum summum bonum diceret, primum
in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; nam ante Aristippus, et
ille melius. addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non
probes eius, a quo dissentias. quid enim me prohiberet Epicureum esse, si
probarem, quae ille diceret? cum praesertim illa perdiscere ludus esset.
Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae,
maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones concertationesque in
disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent.

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; neque enim disputari sine
reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. sed
ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. An me, inquam, nisi te audire
vellem, censes haec dicturum fuisse? Utrum igitur percurri omnem Epicuri
disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Tuo
vero id quidem, inquam, arbitratu. Sic faciam igitur, inquit: unam rem
explicabo, eamque maximam, de physicis alias, et quidem tibi et
declinationem istam atomorum et magnitudinem solis probabo et Democriti
errata ab Epicuro reprehensa et correcta permulta. nunc dicam de voluptate,
nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Certe, inquam, pertinax non ero tibique, si mihi probabis ea, quae
dices, libenter assentiar. Probabo, inquit, modo ista sis aequitate, quam
ostendis. sed uti oratione perpetua malo quam interrogare aut interrogari.
Ut placet, inquam. Tum dicere exorsus est. Primum igitur, inquit, sic agam,
ut ipsi auctori huius disciplinae placet: constituam, quid et quale sit id,
de quo quaerimus, non quo ignorare vos arbitrer, sed ut ratione et via
procedat oratio. quaerimus igitur, quid sit extremum et ultimum bonorum,
quod omnium philosophorum sententia tale debet esse, ut ad id omnia referri
oporteat, ipsum autem nusquam. hoc Epicurus in voluptate ponit, quod summum
bonum esse vult, summumque malum dolorem, idque instituit docere sic: 
Omne animal, simul atque natum sit, voluptatem appetere eaque gaudere ut
summo bono, dolorem aspernari ut summum malum et, quantum possit, a se
repellere, idque facere nondum depravatum ipsa natura incorrupte atque
integre iudicante. itaque negat opus esse ratione neque disputatione, quam
ob rem voluptas expetenda, fugiendus dolor sit. sentiri haec putat, ut
calere ignem, nivem esse albam, dulce mel. quorum nihil oportere exquisitis
rationibus confirmare, tantum satis esse admonere. interesse enim inter
argumentum conclusionemque rationis et inter mediocrem animadversionem atque
admonitionem. altera occulta quaedam et quasi involuta aperiri, altera
prompta et aperta iudicari. etenim quoniam detractis de homine sensibus
reliqui nihil est, necesse est, quid aut ad naturam aut contra sit, a natura
ipsa iudicari. ea quid percipit aut quid iudicat, quo aut petat aut fugiat
aliquid, praeter voluptatem et dolorem?  Sunt autem quidam e nostris,
qui haec subtilius velint tradere et negent satis esse, quid bonum sit aut
quid malum, sensu iudicari, sed animo etiam ac ratione intellegi posse et
voluptatem ipsam per se esse expetendam et dolorem ipsum per se esse
fugiendum. itaque aiunt hanc quasi naturalem atque insitam in animis nostris
inesse notionem, ut alterum esse appetendum, alterum aspernandum sentiamus.
Alii autem, quibus ego assentior, cum a philosophis compluribus permulta
dicantur, cur nec voluptas in bonis sit numeranda nec in malis dolor, non
existimant oportere nimium nos causae confidere, sed et argumentandum et
accurate disserendum et rationibus conquisitis de voluptate et dolore
disputandum putant.  Sed ut perspiciatis, unde omnis iste natus error
sit voluptatem accusantium doloremque laudantium, totam rem aperiam eaque
ipsa, quae ab illo inventore veritatis et quasi architecto beatae vitae
dicta sunt, explicabo. nemo enim ipsam voluptatem, quia voluptas sit,
aspernatur aut odit aut fugit, sed quia consequuntur magni dolores eos, qui
ratione voluptatem sequi nesciunt, neque porro quisquam est, qui dolorem
ipsum, quia dolor sit, amet, consectetur, adipisci velit, sed quia non
numquam eius modi tempora incidunt, ut labore et dolore magnam aliquam
quaerat voluptatem. ut enim ad minima veniam, quis nostrum exercitationem
ullam corporis suscipit laboriosam, nisi ut aliquid ex ea commodi
consequatur? quis autem vel eum iure reprehenderit, qui in ea voluptate
velit esse, quam nihil molestiae consequatur, vel illum, qui dolorem eum
fugiat, quo voluptas nulla pariatur?  At vero eos et accusamus et iusto
odio dignissimos ducimus, qui blanditiis praesentium voluptatum deleniti
atque corrupti, quos dolores et quas molestias excepturi sint, obcaecati
cupiditate non provident, similique sunt in culpa, qui officia deserunt
mollitia animi, id est laborum et dolorum fuga. et harum quidem rerum
facilis est et expedita distinctio. nam libero tempore, cum soluta nobis est
eligendi optio, cumque nihil impedit, quo minus id, quod maxime placeat,
facere possimus, omnis voluptas assumenda est, omnis dolor repellendus.
temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus
saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non
recusandae. itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut
reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus
asperiores repellat.

Hanc ego cum teneam sententiam, quid est cur verear, ne ad eam non
possim accommodare Torquatos nostros? quos tu paulo ante cum memoriter, tum
etiam erga nos amice et benivole collegisti, nec me tamen laudandis
maioribus meis corrupisti nec segniorem ad respondendum reddidisti. quorum
facta quem ad modum, quaeso, interpretaris? sicine eos censes aut in armatum
hostem impetum fecisse aut in liberos atque in sanguinem suum tam crudelis
fuisse, nihil ut de utilitatibus, nihil ut de commodis suis cogitarent? at
id ne ferae quidem faciunt, ut ita ruant itaque turbent, ut earum motus et
impetus quo pertineant non intellegamus, tu tam egregios viros censes tantas
res gessisse sine causa?  Quae fuerit causa, mox videro; interea hoc
tenebo, si ob aliquam causam ista, quae sine dubio praeclara sunt, fecerint,
virtutem iis per se ipsam causam non fuisse. -- Torquem detraxit hosti. --
Et quidem se texit, ne interiret. -- At magnum periculum adiit. -- In oculis
quidem exercitus. -- Quid ex eo est consecutus? -- Laudem et caritatem, quae
sunt vitae sine metu degendae praesidia firmissima. -- Filium morte
multavit. -- Si sine causa, nollem me ab eo ortum, tam inportuno tamque
crudeli; sin, ut dolore suo sanciret militaris imperii disciplinam
exercitumque in gravissimo bello animadversionis metu contineret, saluti
prospexit civium, qua intellegebat contineri suam. atque haec ratio late
patet.  In quo enim maxime consuevit iactare vestra se oratio, tua
praesertim, qui studiose antiqua persequeris, claris et fortibus viris
commemorandis eorumque factis non emolumento aliquo, sed ipsius honestatis
decore laudandis, id totum evertitur eo delectu rerum, quem modo dixi,
constituto, ut aut voluptates omittantur maiorum voluptatum adipiscendarum
causa aut dolores suscipiantur maiorum dolorum effugiendorum gratia.

Sed de clarorum hominum factis illustribus et gloriosis satis hoc loco
dictum sit. erit enim iam de omnium virtutum cursu ad voluptatem proprius
disserendi locus. nunc autem explicabo, voluptas ipsa quae qualisque sit, ut
tollatur error omnis imperitorum intellegaturque ea, quae voluptaria,
delicata, mollis habeatur disciplina, quam gravis, quam continens, quam
severa sit. Non enim hanc solam sequimur, quae suavitate aliqua naturam
ipsam movet et cum iucunditate quadam percipitur sensibus, sed maximam
voluptatem illam habemus, quae percipitur omni dolore detracto, nam quoniam,
cum privamur dolore, ipsa liberatione et vacuitate omnis molestiae gaudemus,
omne autem id, quo gaudemus, voluptas est, ut omne, quo offendimur, dolor,
doloris omnis privatio recte nominata est voluptas. ut enim, cum cibo et
potione fames sitisque depulsa est, ipsa detractio molestiae consecutionem
affert voluptatis, sic in omni re doloris amotio successionem efficit
voluptatis.  Itaque non placuit Epicuro medium esse se quiddam inter
dolorem et voluptatem; illud enim ipsum, quod quibusdam medium videretur,
cum omni dolore careret, non modo voluptatem esse, verum etiam summam
voluptatem. quisquis enim sentit, quem ad modum sit affectus, eum necesse
est aut in voluptate esse aut in dolore. omnis autem privatione doloris
putat Epicurus terminari summam voluptatem, ut postea variari voluptas
distinguique possit, augeri amplificarique non possit. [ 39] At etiam
Athenis, ut e patre audiebam facete et urbane Stoicos irridente, statua est
in Ceramico Chrysippi sedentis porrecta manu, quae manus significet illum in
hae esse rogatiuncula delectatum: 'Numquidnam manus tua sic affecta, quem ad
modum affecta nunc est, desiderat?' -- Nihil sane. -- 'At, si voluptas esset
bonum, desideraret.' -- Ita credo. -- 'Non est igitur voluptas bonum.' Hoc
ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. conclusum est enim
contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. nam si ea sola voluptas
esset, quae quasi titillaret sensus, ut ita dicam, et ad eos cum suavitate
afflueret et illaberetur, nec manus esse contenta posset nec ulla pars
vacuitate doloris sine iucundo motu voluptatis. sin autem summa voluptas
est, ut Epicuro placet, nihil dolere, primum tibi recte, Chrysippe,
concessum est nihil desiderare manum, cum ita esset affecta, secundum non
recte, si voluptas esset bonum, fuisse desideraturam. idcirco enim non
desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.

Extremum autem esse bonorum voluptatem ex hoc facillime perspici
potest: Constituamus aliquem magnis, multis, perpetuis fruentem et animo et
corpore voluptatibus nullo dolore nec impediente nec inpendente, quem tandem
hoc statu praestabiliorem aut magis expetendum possimus dicere? inesse enim
necesse est in eo, qui ita sit affectus, et firmitatem animi nec mortem nec
dolorem timentis, quod mors sensu careat, dolor in longinquitate levis, in
gravitate brevis soleat esse, ut eius magnitudinem celeritas, diuturnitatem
allevatio consoletur.  Ad ea cum accedit, ut neque divinum numen horreat
nec praeteritas voluptates effluere patiatur earumque assidua recordatione
laetetur, quid est, quod huc possit, quod melius sit, accedere? Statue
contra aliquem confectum tantis animi corporisque doloribus, quanti in
hominem maximi cadere possunt, nulla spe proposita fore levius aliquando,
nulla praeterea neque praesenti nec expectata voluptate, quid eo miserius
dici aut fingi potest? quodsi vita doloribus referta maxime fugienda est,
summum profecto malum est vivere cum dolore, cui sententiae consentaneum est
ultimum esse bonorum eum voluptate vivere. nec enim habet nostra mens
quicquam, ubi consistat tamquam in extremo, omnesque et metus et
aegritudines ad dolorem referuntur, nec praeterea est res ulla, quae sua
natura aut sollicitare possit aut angere.  Praeterea et appetendi et
refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate
aut a dolore. quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque
laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. quoniam autem id est vel
summum bonorum vel ultimum vel extremum -- quod Graeci telos nominant --,
quod ipsum nullam ad aliam rem, ad id autem res referuntur omnes, fatendum
est summum esse bonum iucunde vivere.

Id qui in una virtute ponunt et splendore nominis capti quid natura postulet
non intellegunt, errore maximo, si Epicurum audire voluerint, liberabuntur:
istae enim vestrae eximiae pulchraeque virtutes nisi voluptatem efficerent,
quis eas aut laudabilis aut expetendas arbitraretur? ut enim medicorum
scientiam non ipsius artis, sed bonae valetudinis causa probamus, et
gubernatoris ars, quia bene navigandi rationem habet, utilitate, non arte
laudatur, sic sapientia, quae ars vivendi putanda est, non expeteretur, si
nihil efficeret; nunc expetitur, quod est tamquam artifex conquirendae et
comparandae voluptatis -- Quam autem ego dicam voluptatem, iam videtis,
ne invidia verbi labefactetur oratio mea --. nam cum ignoratione rerum
bonarum et malarum maxime hominum vita vexetur, ob eumque errorem et
voluptatibus maximis saepe priventur et durissimis animi doloribus
torqueantur, sapientia est adhibenda, quae et terroribus cupiditatibusque
detractis et omnium falsarum opinionum temeritate derepta certissimam se
nobis ducem praebeat ad voluptatem. sapientia enim est una, quae maestitiam
pellat ex animis, quae nos exhorrescere metu non sinat. qua praeceptrice in
tranquillitate vivi potest omnium cupiditatum ardore restincto. cupiditates
enim sunt insatiabiles, quae non modo singulos homines, sed universas
familias evertunt, totam etiam labefactant saepe rem publicam.  Ex
cupiditatibus odia, discidia, discordiae, seditiones, bella nascuntur, nec
eae se foris solum iactant nec tantum in alios caeco impetu incurrunt, sed
intus etiam in animis inclusae inter se dissident atque discordant, ex quo
vitam amarissimam necesse est effici, ut sapiens solum amputata
circumcisaque inanitate omni et errore naturae finibus contentus sine
aegritudine possit et sine metu vivere.  Quae est enim aut utilior aut
ad bene vivendum aptior partitio quam illa, qua est usus Epicurus? qui unum
genus posuit earum cupiditatum, quae essent et naturales et necessariae,
alterum, quae naturales essent nec tamen necessariae, tertium, quae nec
naturales nec necessariae. quarum ea ratio est, ut necessariae nec opera
multa nec impensa expleantur; ne naturales quidem multa desiderant,
propterea quod ipsa natura divitias, quibus contenta sit, et parabilis et
terminatas habet; inanium autem cupiditatum nec modus ullus nec finis
inveniri potest.  Quodsi vitam omnem perturbari videmus errore et
inscientia, sapientiamque esse solam, quae nos a libidinum impetu et a
formidinum terrore vindicet et ipsius fortunae modice ferre doceat iniurias
et omnis monstret vias, quae ad quietem et ad tranquillitatem ferant, quid
est cur dubitemus dicere et sapientiam propter voluptates expetendam et
insipientiam propter molestias esse fugiendam?

Eademque ratione ne temperantiam quidem propter se expetendam esse
dicemus, sed quia pacem animis afferat et eos quasi concordia quadam placet
ac leniat. temperantia est enim, quae in rebus aut expetendis aut fugiendis
ut rationem sequamur monet. nec enim satis est iudicare quid faciendum non
faciendumve sit, sed stare etiam oportet in eo, quod sit iudicatum. plerique
autem, quod tenere atque servare id, quod ipsi statuerunt, non possunt,
victi et debilitati obiecta specie voluptatis tradunt se libidinibus
constringendos nec quid eventurum sit provident ob eamque causam propter
voluptatem et parvam et non necessariam et quae vel aliter pararetur et qua
etiam carere possent sine dolore tum in morbos gravis, tum in damna, tum in
dedecora incurrunt, saepe etiam legum iudiciorumque poenis obligantur. 
Qui autem ita frui volunt voluptatibus, ut nulli propter eas consequantur
dolores, et qui suum iudicium retinent, ne voluptate victi faciant id, quod
sentiant non esse faciendum, ii voluptatem maximam adipiscuntur
praetermittenda voluptate. idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id
non faciant, incidant in maiorem. ex quo intellegitur nec intemperantiam
propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates
fugiat, sed quia maiores consequatur.

Eadem fortitudinis ratio reperietur. nam neque laborum perfunctio neque
perpessio dolorum per se ipsa allicit nec patientia nec assiduitas nec
vigiliae nec ea ipsa, quae laudatur, industria, ne fortitudo quidem, sed
ista sequimur, ut sine cura metuque vivamus animumque et corpus, quantum
efficere possimus, molestia liberemus. ut enim mortis metu omnis quietae
vitae status perturbatur, et ut succumbere doloribus eosque humili animo
inbecilloque ferre miserum est, ob eamque debilitatem animi multi parentes,
multi amicos, non nulli patriam, plerique autem se ipsos penitus
perdiderunt, sic robustus animus et excelsus omni est liber cura et angore,
cum et mortem contemnit, qua qui affecti sunt in eadem causa sunt, qua ante
quam nati, et ad dolores ita paratus est, ut meminerit maximos morte finiri,
parvos multa habere intervalla requietis, mediocrium nos esse dominos, ut,
si tolerabiles sint, feramus, si minus, animo aequo e vita, cum ea non
placeat, tamquam e theatro exeamus. quibus rebus intellegitur nec
timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari
suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia
voluptatem.

Iustitia restat, ut de omni virtute sit dictum. sed similia fere dici
possunt. ut enim sapientiam, temperantiam, fortitudinem copulatas esse docui
cum voluptate, ut ab ea nullo modo nec divelli nec distrahi possint, sic de
iustitia iudicandum est, quae non modo numquam nocet cuiquam, sed contra
semper afficit cum vi sua atque natura, quod tranquillat animos, tum spe
nihil earum rerum defuturum, quas natura non depravata desiderat. [et] quem
ad modum temeritas et libido et ignavia semper animum excruciant et semper
sollicitant turbulentaeque sunt, sic [inprobitas si] cuius in mente
consedit, hoc ipso, quod adest, turbulenta est; si vero molita quippiam est,
quamvis occulte fecerit, numquam tamen id confidet fore semper occultum.
plerumque improborum facta primo suspicio insequitur, dein sermo atque fama,
tum accusator, tum iudex; Multi etiam, ut te consule, ipsi se
indicaverunt. quodsi qui satis sibi contra hominum conscientiam saepti esse
et muniti videntur, deorum tamen horrent easque ipsas sollicitudines, quibus
eorum animi noctesque diesque exeduntur, a diis inmortalibus supplicii causa
importari putant. quae autem tanta ex improbis factis ad minuendas vitae
molestias accessio potest fieri, quanta ad augendas, cum conscientia
factorum, tum poena legum odioque civium? et tamen in quibusdam neque
pecuniae modus est neque honoris neque imperii nec libidinum nec epularum
nec reliquarum cupiditatum, quas nulla praeda umquam improbe parta minuit,
[sed] potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Invitat igitur vera ratio bene sanos ad iustitiam, aequitatem, fidem,
neque homini infanti aut inpotenti iniuste facta conducunt, qui nec facile
efficere possit, quod conetur, nec optinere, si effecerit, et opes vel
fortunae vel ingenii liberalitati magis conveniunt, qua qui utuntur,
benivolentiam sibi conciliant et, quod aptissimum est ad quiete vivendum,
caritatem, praesertim cum omnino nulla sit causa peccandi.  Quae enim
cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria,
quae autem inanes sunt, iis parendum non est. nihil enim desiderabile
concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus
emolumenti, quae pariuntur iniuria. Itaque ne iustitiam quidem recte quis
dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.
nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et
voluptatem pleniorem efficit. itaque non ob ea solum incommoda, quae
eveniunt inprobis, fugiendam inprobitatem putamus, sed multo etiam magis,
quod, cuius in animo versatur, numquam sinit eum respirare, numquam
adquiescere.

Quodsi ne ipsarum quidem virtutum laus, in qua maxime ceterorum
philosophorum exultat oratio, reperire exitum potest, nisi derigatur ad
voluptatem, voluptas autem est sola, quae nos vocet ad se et alliciat suapte
natura, non potest esse dubium, quin id sit summum atque extremum bonorum
omnium, beateque vivere nihil aliud sit nisi cum voluptate vivere.

Huic certae stabilique sententiae quae sint coniuncta explicabo brevi.
nullus in ipsis error est finibus bonorum et malorum, id est in voluptate
aut in dolore, sed in his rebus peccant, cum e quibus haec efficiantur
ignorant. animi autem voluptates et dolores nasci fatemur e corporis
voluptatibus et doloribus -- itaque concedo, quod modo dicebas, cadere
causa, si qui e nostris aliter existimant, quos quidem video esse multos,
sed imperitos --, quamquam autem et laetitiam nobis voluptas animi et
molestiam dolor afferat, eorum tamen utrumque et ortum esse e corpore et ad
corpus referri, nec ob eam causam non multo maiores esse et voluptates et
dolores animi quam corporis. nam corpore nihil nisi praesens et quod adest
sentire possumus, animo autem et praeterita et futura. ut enim aeque
doleamus animo, cum corpore dolemus, fieri tamen permagna accessio potest,
si aliquod aeternum et infinitum impendere malum nobis opinemur. quod idem
licet transferre in voluptatem, ut ea maior sit, si nihil tale metuamus. [
56] Iam illud quidem perspicuum est, maximam animi aut voluptatem aut
molestiam plus aut ad beatam aut ad miseram vitam afferre momenti quam eorum
utrumvis, si aeque diu sit in corpore. Non placet autem detracta voluptate
aegritudinem statim consequi, nisi in voluptatis locum dolor forte
successerit, at contra gaudere nosmet omittendis doloribus, etiamsi voluptas
ea, quae sensum moveat, nulla successerit, eoque intellegi potest quanta
voluptas sit non dolere.  Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus,
sic laetamur iis, quae recordamur. stulti autem malorum memoria torquentur,
sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. est autem
situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda
iucunde ac suaviter meminerimus. sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo
et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint,
laetitia, si bona.

O praeclaram beate vivendi et apertam et simplicem et directam viam! eum
enim certe nihil homini possit melius esse quam vacare omni dolore et
molestia perfruique maximis et animi et corporis voluptatibus, videtisne
quam nihil praetermittatur quod vitam adiuvet, quo facilius id, quod
propositum est, summum bonum consequamur? clamat Epicurus, is quem vos nimis
voluptatibus esse deditum dicitis; non posse iucunde vivi, nisi sapienter,
honeste iusteque vivatur, nec sapienter, honeste, iuste, nisi iucunde. 
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum
domus; quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare
partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. atqui pugnantibus et
contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil
tranquilli potest.

Quodsi corporis gravioribus morbis vitae iucunditas impeditur, quanto
magis animi morbis impediri necesse est! animi autem morbi sunt cupiditates
inmensae et inanes divitiarum, gloriae, dominationis, libidinosarum etiam
voluptatum. accedunt aegritudines, molestiae, maerores, qui exedunt animos
conficiuntque curis hominum non intellegentium nihil dolendum esse animo,
quod sit a dolore corporis praesenti futurove seiunctum. nec vero quisquam
stultus non horum morborum aliquo laborat, nemo igitur est non miser. 
Accedit etiam mors, quae quasi saxum Tantalo semper impendet, tum
superstitio, qua qui est imbutus quietus esse numquam potest. praeterea bona
praeterita non meminerunt, praesentibus non fruuntur, futura modo expectant,
quae quia certa esse non possunt, conficiuntur et angore et metu maximeque
cruciantur, cum sero sentiunt frustra se aut pecuniae studuisse aut imperiis
aut opibus aut gloriae. nullas enim consequuntur voluptates, quarum potiendi
spe inflammati multos labores magnosque susceperant.  ecce autem alii
minuti et angusti aut omnia semper desperantes aut malivoli, invidi,
difficiles, lucifugi, maledici, monstruosi, alii autem etiam amatoriis
levitatibus dediti, alii petulantes, alii audaces, protervi, idem
intemperantes et ignavi, numquam in sententia permanentes, quas ob causas in
eorum vita nulla est intercapedo molestiae. igitur neque stultorum quisquam
beatus neque sapientium non beatus. Multoque hoc melius nos veriusque quam
Stoici. illi enim negant esse bonum quicquam nisi nescio quam illam umbram,
quod appellant honestum non tam solido quam splendido nomine, virtutem autem
nixam hoc honesto nullam requirere voluptatem atque ad beate vivendum se
ipsa esse contentam.

Sed possunt haec quadam ratione dici non modo non repugnantibus, verum
etiam approbantibus nobis. sic enim ab Epicuro sapiens semper beatus
inducitur: finitas habet cupiditates, neglegit mortem, de diis inmortalibus
sine ullo metu vera sentit, non dubitat, si ita melius sit, migrare de vita.
his rebus instructus semper est in voluptate. neque enim tempus est ullum,
quo non plus voluptatum habeat quam dolorum. nam et praeterita grate meminit
et praesentibus ita potitur, ut animadvertat quanta sint ea quamque iucunda,
neque pendet ex futuris, sed expectat illa, fruitur praesentibus ab iisque
vitiis, quae paulo ante collegi, abest plurimum et, cum stultorum vitam cum
sua comparat, magna afficitur voluptate. dolores autem si qui incurrunt,
numquam vim tantam habent, ut non plus habeat sapiens, quod gaudeat, quam
quod angatur.  Optime vero Epicurus, quod exiguam dixit fortunam
intervenire sapienti maximasque ab eo et gravissimas res consilio ipsius et
ratione administrari neque maiorem voluptatem ex infinito tempore aetatis
percipi posse, quam ex hoc percipiatur, quod videamus esse finitum. In
dialectica autem vestra nullam existimavit esse nec ad melius vivendum nec
ad commodius disserendum viam. In physicis plurimum posuit. ea scientia et
verborum vis et natura orationis et consequentium repugnantiumve ratio
potest perspici. omnium autem rerum natura cognita levamur superstitione,
liberamur mortis metu, non conturbamur ignoratione rerum, e qua ipsa
horribiles existunt saepe formidines. denique etiam morati melius erimus,
cum didicerimus quid natura desideret. tum vero, si stabilem scientiam rerum
tenebimus, servata illa, quae quasi delapsa de caelo est ad cognitionem
omnium, regula, ad quam omnia iudicia rerum dirigentur, numquam ullius
oratione victi sententia desistemus.  Nisi autem rerum natura perspecta
erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. quicquid porro animo
cernimus, id omne oritur a sensibus; qui si omnes veri erunt, ut Epicuri
ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. quos qui
tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum
quidem expedire possunt, quod disserunt. praeterea sublata cognitione et
scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. sic e
physicis et fortitudo sumitur contra mortis timorem et constantia contra
metum religionis et sedatio animi omnium rerum occultarum ignoratione
sublata et moderatio natura cupiditatum generibusque earum explicatis, et,
ut modo docui, cognitionis regula et iudicio ab eadem illa constituto veri a
falso distinctio traditur.

Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia,
quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. de qua
Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia
comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. nec
vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus
comprobavit. quod quam magnum sit fictae veterum fabulae declarant, in
quibus tam multis tamque variis ab ultima antiquitate repetitis tria vix
amicorum paria reperiuntur, ut ad Orestem pervenias profectus a Theseo. at
vero Epicurus una in domo, et ea quidem angusta, quam magnos quantaque
amoris conspiratione consentientis tenuit amicorum greges! quod fit etiam
nunc ab Epicureis. sed ad rem redeamus; de hominibus dici non necesse est.

Tribus igitur modis video esse a nostris de amicitia disputatum. alii
cum eas voluptates, quae ad amicos pertinerent, negarent esse per se ipsas
tam expetendas, quam nostras expeteremus, quo loco videtur quibusdam
stabilitas amicitiae vacillare, tuentur tamen eum locum seque facile, ut
mihi videtur, expediunt. ut enim virtutes, de quibus ante dictum est, sic
amicitiam negant posse a voluptate discedere. nam cum solitudo et vita sine
amicis insidiarum et metus plena sit, ratio ipsa monet amicitias comparare,
quibus partis confirmatur animus et a spe pariendarum voluptatum seiungi non
potest.  Atque ut odia, invidiae, despicationes adversantur
voluptatibus, sic amicitiae non modo fautrices fidelissimae, sed etiam
effectrices sunt voluptatum tam amicis quam sibi, quibus non solum
praesentibus fruuntur, sed etiam spe eriguntur consequentis ac posteri
temporis. quod quia nullo modo sine amicitia firmam et perpetuam
iucunditatem vitae tenere possumus neque vero ipsam amicitiam tueri, nisi
aeque amicos et nosmet ipsos diligamus, idcirco et hoc ipsum efficitur in
amicitia, et amicitia cum voluptate conectitur. nam et laetamur amicorum
laetitia aeque atque nostra et pariter dolemus angoribus.  Quocirca
eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque
labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici
voluptatem. quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper
voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. praeclare enim
Epicurus his paene verbis: 'Eadem', inquit, 'scientia confirmavit animum, ne
quod aut sempiternum aut diuturnum timeret malum, quae perspexit in hoc ipso
vitae spatio amicitiae praesidium esse firmissimum.'

Sunt autem quidam Epicurei timidiores paulo contra vestra convicia, sed
tamen satis acuti, qui verentur ne, si amicitiam propter nostram voluptatem
expetendam putemus, tota amicitia quasi claudicare videatur. itaque primos
congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri
propter voluptatem; cum autem usus progrediens familiaritatem effecerit, tum
amorem efflorescere tantum, ut, etiamsi nulla sit utilitas ex amicitia,
tamen ipsi amici propter se ipsos amentur. etenim si loca, si fana, si
urbes, si gymnasia, si campum, si canes, si equos, si ludicra exercendi aut
venandi consuetudine adamare solemus, quanto id in hominum consuetudine
facilius fieri poterit et iustius?

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus
amicos quam se ipsos diligant. quod et posse fieri intellegimus et saepe
etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse,
quod coniunctione tali sit aptius. Quibus ex omnibus iudicari potest non
modo non impediri rationem amicitiae, si summum bonum in voluptate ponatur,
sed sine hoc institutionem omnino amicitiae non posse reperiri.

Quapropter si ea, quae dixi, sole ipso illustriora et clariora sunt, si
omnia dixi hausta e fonte naturae, si tota oratio nostra omnem sibi fidem
sensibus confirmat, id est incorruptis atque integris testibus, si infantes
pueri, mutae etiam bestiae paene loquuntur magistra ac duce natura nihil
esse prosperum nisi voluptatem, nihil asperum nisi dolorem, de quibus neque
depravate iudicant neque corrupte, nonne ei maximam gratiam habere debemus,
qui hac exaudita quasi voce naturae sic eam firme graviterque
comprehenderit, ut omnes bene sanos in viam placatae, tranquillae, quietae,
beatae vitae deduceret? Qui quod tibi parum videtur eruditus, ea causa est,
quod nullam eruditionem esse duxit, nisi quae beatae vitae disciplinam
iuvaret.  An ille tempus aut in poetis evolvendis, ut ego et Triarius te
hortatore facimus, consumeret, in quibus nulla solida utilitas omnisque
puerilis est delectatio, aut se, ut Plato, in musicis, geometria, numeris,
astris contereret, quae et a falsis initiis profecta vera esse non possunt
et, si essent vera, nihil afferrent, quo iucundius, id est quo melius
viveremus, eas ergo artes persequeretur, vivendi artem tantam tamque et
operosam et perinde fructuosam relinqueret? non ergo Epicurus ineruditus,
sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad
senectutem esse discenda.

Quae cum dixisset, Explicavi, inquit, sententiam meam, et eo quidem
consilio, tuum iudicium ut cognoscerem, quoniam mihi ea facultas, ut id meo
arbitratu facerem, ante hoc tempus numquam est data.

